Naar overzicht

Het grote verhaal is dood, lang leve het kleine verhaal

15 januari 2021 - 8 min. leestijd
Beerd Beukenhorst
Speech Republic Coach

Actualiteit

Het jaar is nog maar een paar dagen oud en de eerste grote historische gebeurtenis is al een feit. Op 6 januari 2021 bestormden aanhangers van Donald Trump het Capitool in Washington D.C. en liepen als een stel dagjesmensen-from-hell door het gebouw. Eerst even wat constitutioneel erfgoed vernielen, dan een selfie nemen. Het doel, hen kort daarvoor op camera uitgelegd door de president zelf, was om congresleden te intimideren, de wens van de meerderheid te ontkennen zodat de fantasie van een kleine groep radicalen in leven kon blijven. Kortom, om een coup te plegen en het democratische proces om zeep te helpen.

Het was even schokkend als voorspelbaar. En is een gevolg van ons gemis aan een goed verhaal.

Voordat ik Speech Republic Coach werd werkte ik bij verschillende universiteiten als Amerikanist en bestudeerde ik de geschiedenis en cultuur van dat wonderlijke land, dat haar identiteit en politieke systeem zo sterk ontleent aan de kracht van het verhaal: de mythologie van steeds maar groeiende vrijheid en gelijkheid. Het is een verhaal waarin religieuze vluchtelingen hun vrijheid vonden in de 17e eeuw, waarin kolonisten in de 18e eeuw een democratische staat stichtten waar ‘all men are created equal’ en iedereen recht heeft op ‘life, liberty and the pursuit of happiness’. Het is het verhaal waarin ‘het Vrije Westen’ eerst de Duitse keizer en daarna de nazi’s versloeg en sindsdien de hoeder is van democratie, vrijheid en gelijkheid over de hele wereld. 

Dat nationale verhaal van de VS is natuurlijk typisch Amerikaans maar iedere groep heeft zo zijn eigen ontstaansmythen en zelfdefinities waaraan men identiteit en bestaansrecht ontleent. Denk aan een ideologie, een politieke filosofie of interpretatie van bepaalde belangrijke teksten. Die verhalen zijn vaak weliswaar gebaseerd op historische gebeurtenissen en feiten, maar zitten ook boordevol verzinsels, fabels, en verdraaiingen van de werkelijkheid. 

Neem het verhaal van Amerika – dat was vanaf het begin van de Amerikaanse geschiedenis al ondergraven door tegenstrijdige verhalen. De eerste kolonisten vluchtten uit Europa op zoek naar religieuze vrijheid die ze in Europa niet vonden, maar beperkten eenmaal aangekomen die religieuze vrijheid voor iedere andersdenkende uit hun eigen groep.

De ‘lege’ prairies in het westen’ waren leeg omdat de oorspronkelijke bewoners en fauna systematisch waren verplaatst en vermoord. ‘The land of equal opportunities’ heeft een erfenis van slavernij die tot op de dag van vandaag diepe sociale, juridische en economische ongelijkheid tot gevolg heeft. De groepen migranten die de tekst op het vrijheidsbeeld lazen als uitnodiging naar hen toe (“Give me your tired, your poor, your huddled masses yearning to breathe free”) wilden allemaal de deur ná henzelf het liefste sluiten: de Britten en Duitsers hadden een hekel aan de Zuid-Europeanen die na hen aankwamen, die op hun beurt neerkeken op de Ieren, die zich vervolgens hard maakten om Oost-europeanen buiten de deur te houden – en zo verder. Kortom, onderdrukking, racisme, uitbuiting, extreme ongelijkheid, en zelfs genocide – het is allemaal minstens zo Amerikaans als ‘apple pie’. 

Het verhaal van superieure Amerikaanse vrijheid en democratie is dan ook vooral een mythe, die niet alleen door de rabiate patriotten van de Trump-rallies hard wordt geschreeuwd, maar door een groot deel van de Amerikanen in meer of mindere mate wordt onderschreven. Het is ook een verhaal dat al jaren vast onderdeel is van de Amerikaanse missie in de wereld: andere landen ervan overtuigen dat als je de heilige graal van democratie en vrijheid wil zien je eenvoudig naar de VS hoeft te kijken als lichtend voorbeeld. 

Na 6 januari kan dat verhaal niet meer verteld worden. Dat Grote Verhaal is aan ongeloofwaardigheid gestorven. 

Nu vallen die Grote Verhalen tegenwoordig bij bosjes om. De wereld wordt steeds complexer en we hebben steeds meer informatie over die complexiteit binnen handbereik. De oude structuren van politieke en religieuze zuilen die eerder zo’n lekker helder verhaal wisten te bieden brokkelen al decennia af en hebben plaatsgemaakt voor een onrustige mondiale zoektocht naar nieuwe duidelijkheid en houvast. Religieus fundamentalisme, politiek populisme en extremisme maar ook bewegingen als veganisme en onze aanbidding van beroemdheden vullen het gat dat die afbrokkelende Grote Verhalen achterlaten. Het Grote Verhaal is immers vooral krachtig en impactvol als het helder te begrijpen is, je de eigen groep er mee kan definiëren en een moreel of ethisch kader biedt. En omdat onze hersenen simpelweg niet geschikt zijn om te veel tegenstrijdigheden en complexiteit te verwerken, komt de duidelijkheid van zo’n bindend verhaal erg van pas om onszelf te kunnen duiden binnen die grote ingewikkelde wereld om ons heen. 

Te veel tegenstrijdigheden in het Grote Verhaal maakt mensen onrustig, bang en boos. En in de VS is het is voor steeds meer mensen steeds duidelijker merkbaar en voelbaar geworden dat hun verhaal propvol zit met tegenstrijdigheden. Niets nieuws voor met name de zwarte bevolking – in 1853 vroeg de zwarte intellectueel Frederik Douglas zijn witte landgenoten: “What to the slave is the Fourth of July?”, en kijk hier maar eens hoe de komiek Dave Chapelle zijn publiek die tegenstrijdigheden toont:

Maar nu voelt ook wit Amerika volop de teleurstelling in en frustratie met de Amerikaanse Droom. Steeds meer mensen merken de effecten van decennialang falende gezondheidszorg- en onderwijssystemen of de extreme invloed van financiële prikkels in media, politiek en bedrijfsleven. Gooi daar bovenop een corona-crisis die erg moeilijk is helemaal te begrijpen en bevatten en de chaos wordt compleet.  Die verwarring (“hoe kan het zijn dat droom en realiteit zo ver uit elkaar liggen??”) willen we zo snel mogelijk verklaren, zodat de wereld weer logisch en begrijpelijk aanvoelt. 

Als we iets kunnen leren van de geschiedenis dan is het wel dat in een klimaat van snel veranderende Grote Verhalen simplistische of allesverklarende verhalen snel populair kunnen worden. En blijken opvattingen dat Amerika gewoon ‘great again’ gemaakt moet worden en migranten weg te houden zijn met een muur, slechts een paar stappen verwijderd  te zijn van QAnon-complotten waarin alles verklaard wordt door de sinistere plannen van een bloeddrinkende kinderverkachtende elite. (Of dichter bij huis, dat je alle corona-maatregelen in de wind kan slaan als je maar liefde voelt en niet bang bent, of dat Nederland ‘weer’ veilig en overzichtelijk wordt als we in december geschminkte slaven door de winkelstraten van Nederland laten lopen.) 

Maar als het Grote Verhaal van de VS na 6 januari geen kracht meer heeft, wat dan wel? En wat kan jij zelf doen om grip te houden in een wereld waarin het steeds moeilijker wordt echt zeker te zijn van wat waar en wat nep is? 

Wat betreft de Verenigde Staten: die zijn natuurlijk al vaker tegen de beperkingen van hun eigen mythe aangelopen, en die heeft dan ook een paar sub-verhaallijnen. Bijvoorbeeld dat het nooit het idee was dat de VS perfect waren, maar dat de kracht van het Amerikaanse verhaal zit in het telkens opnieuw proberen, het streven naar ‘a more perfect union’. Het rijk kan vallen maar de wederopstanding zit al in de mythe ingebakken. Het is een verhaallijn die Biden van pas gaat komen als hij het geloof in democratie weer wil opbouwen. 

En voor ons persoonlijk?

Deze tijd, in de VS maar ook dichter bij huis, is verwarrend. De stijgingen in mentale gezondheidsproblemen tonen dat duidelijk aan. Maar als veel oude zekerheden en Grote Verhalen om ons heen niet meer lijken te kloppen, dan kunnen we altijd terugvallen op ons eigen, persoonlijke verhaal. Wat is jouw geschiedenis? Wat zijn de dingen die je wel zeker weet, de waarden die jij wil leven, al is dat misschien maar een handjevol? Hoe wil je dat jouw eigen toekomst eruit gaat zien? Wat heb je daarvoor nodig, en wat heb je al in handen?

Het zijn dergelijke vragen die je een anker bieden. En steviger geankerd ben je vaak ook beter in staat om verschillende tegenstrijdige perspectieven en verhalen tegelijk in de lucht te houden. Om met meer geduld naar de ander te luisteren en die echt te willen zien. En verruil je de onzekerheid van het Grote Verhaal voor de kracht van het kleine verhaal – dat voor jou persoonlijk het allerbelangrijkste verhaal is dat er bestaat.

beerd beukenhorst - speech republic coach

 

 

 

Beerd Beukenhorst, Speech Republic Coach

Relevante trainingen

Leiderschapscommunicatie

Magiemoment

Ontvang elke maand inspiratie voor magische communicatie in je mailbox.
We sturen alleen nuttige e-mails, beloofd!

Wij vinden spam ook vervelend en zullen niet meer dan één keer p.w. uitzenden.